“Türkiye Cumhuriyeti ne zaman ilan edildi, ilk Cumhurbaşkanı kim seçildi? Osmanlı Saltanatının (“1 Kasım 1922”) kaldırılması. Atatürk’ün Çankaya Köşkü’nde hükümet bunalımını çözmek için “Arkadaşlar, yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz!” tarihi kararını alması ve “oy birliğiyle” ilk Cumhurbaşkanı seçilmesi.”
Bizans İmparatorluğu’nun en parlak çağını yaşatan İmparator Justinianus kimdir? Nika İsyanı’nın bastırılmasındaki rolü neydi? Roma kanunlarını toplayarak modern hukukun temeli olan Justinianus Kanunları’nı nasıl hazırladı? Karısı İmparatoriçe Theodora’nın etkisi ve askerî başarıları.
🇹🇷 Cumhuriyetin İlanı: Tarihi Karar (29 Ekim 1923)
Yurdun düşman saldırılarına uğradığı günlerde, “Ya ölüm, ya istiklal!” ilkesiyle Kurtuluş Savaşı’nı başlatan Mustafa Kemal (Atatürk), bağımsızlık sonrası yeni Türk Devleti’nin temelini atıyordu. Onun tasarlayıp hazırladığı teklif, Büyük Millet Meclisi’nde hararetli tartışmalardan sonra kabul edilerek “29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan olundu”.
Osmanlı Saltanatının Kaldırılması (1 Kasım 1922)
Atatürk, daha Kurtuluş Savaşı’nın başlangıcında, düşmanlar karşısında boyun eğen Osmanlı Saltanat soyunun Türk Ulusu için zararlı bir duruma geldiğini görmüştü. Büyük zaferin sağlanmasından sonra, düşmanla işbirliği yaparak millete ihanet etmekten çekinmeyen Osmanlı Padişahı, Lozan Konferansı’nda söz sahibi olmak isteğini gösterdi.
- Bu istek, Padişah ve hükümetinin tekrar ulusun egemenliğine el atma niyeti taşıdığı için Büyük Millet Meclisi’nde nefretle reddedildi.
- Atatürk’ün teklifi üzerine, “Osmanlı Saltanatı resmen kaldırıldı (1 Kasım 1922)”.
- 1281’de başlayan Osmanlı Saltanatı, Mehmet VI (Vahdettin) ile sona erdi. Vahdettin, tarihin akışı karşısında duramayacağını anlayarak sığındığı İngiliz savaş gemisiyle bir daha dönmemek üzere Türk yurdundan kaçtı.
Hükümet Bunalımı ve Tarihi Çözüm
Yurdun düşman işgalinden kurtarılmasından sonra, TBMM’nin ikinci dönem toplantılarında kişisel çıkarlarla ilgili çatışmalar ve “hükümet bunalımı” yaşanıyordu. Milletvekilleri, bakanların doğrudan Meclis tarafından seçilmesi sistemi (1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu) nedeniyle yeni hükümet listesini hazırlarken başarısızlığa uğradılar. Bu hava içinde Ali Fethi Bey’in (Okyar) başkanlığındaki İcra Vekilleri Heyeti istifa etti (27 Ekim 1923).
Çankaya Köşkü’ndeki Komut
Mustafa Kemal, 28 Ekim 1923 Pazar akşamı Çankaya köşkünde İsmet (İnönü), Ali Fethi (Okyar) ve diğer arkadaşlarıyla bir araya geldi. Yemek sırasında hükümet buhranı tartışılırken, Büyük Kurtarıcı’nın gür sesi duyuldu:
“Arkadaşlar, yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz!”
Giderilmesi imkânsız sanılan buhran bir anda çözülmüş, tılsım kalkmıştı. Atatürk ve Dışişleri Bakanı bulunan “İsmet Paşa (İnönü)”, Anayasa’nın değiştirilmesi gereken maddeleri üzerinde geç vakte kadar çalıştılar. Mustafa Kemal, Anayasa’nın devlet şeklini belirten maddesinin sonuna şu cümleyi ekledi: “Türkiye Devleti’nin hükümet şekli Cumhuriyet’tir”.
Meclis’te Kabul ve İlan
Halk Fırkası Meclis Grubu’nda dört saat süren görüşmelerin ardından teklif kabul edildi. 29 Ekim Pazartesi günü saat 18.00’de toplanan Büyük Millet Meclisi’nde çok heyecanlı tartışmalar yaşandı. Muhalif grup, sonucu değiştiremeyeceklerini anladıkları halde tartışmalara devam etti. Ancak sağduyunun zorunlulukları karşısında onlar da devrim hareketine katılmakta gecikmedi.
Ve saatlerin “20.30’u” gösterdiği tarihî anda, Meclis üyelerinin “«Yaşasın Cumhuriyet!»” sesleri arasında ve “oy birliği” ile alınan kararla “Cumhuriyet kabul ve ilan edildi”.
Türkiye Cumhuriyeti’nin İlk Cumhurbaşkanı
Cumhuriyetin ilanından kısa bir süre sonra Cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Meclis Başkanlığı kürsüsünde bulunan İsmet Paşa (İnönü) tarafından saat 20.44’te şu sonuç açıklandı:
“Türkiye Cumhurbaşkanlığı için yapılan seçime 158 oyla Ankara Milletvekili “Gazi Mustafa Kemal (Atatürk) seçilmiştir””.
Kurtuluş Savaşı’nın şanlı Başkomutanı, yeni Türkiye Devleti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal, Cumhuriyetin de ilk Cumhurbaşkanı seçilmişti. Cumhuriyetin ilanı, o gece yarısı yurdun her tarafında “101 top atımı” ile selamlanmış ve bütün Türk Ulusu bu mutlu olayı eşsiz bir bayram sevinci içinde kutlamıştır.