Tanzimat nedir ve Tanzimat Hattı Hümayunu (Gülhane Hattı) ne zaman ilan edildi? Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa isyanı ve Rusya’nın baskısı. Padişah Abdülmecit döneminde Mustafa Reşit Paşa tarafından hazırlanan fermanın temel ilkeleri (can, mal güvenliği, vergi, rüşvetin suç sayılması) ve Kırım Savaşı’na etkisi.
📜 Tanzimat ve Tanzimat Hattı Hümayunu (1839)
- yüzyıl ortalarına doğru Osmanlı İmparatorluğu’nun içeride ve dışarıda zayıfladığı dönemde, devlete karşı ayaklanan Mısır Valisi **Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın** kuvvetleri Anadolu içerilerine kadar sokulmuştu (1839). Aynı zamanda Rusya gibi büyük devletler de azınlıkların haklarını koruma bahanesiyle hükümet üzerindeki baskılarını artırıyordu.
Yurdumuzun içeride ve dışarıda çok çetin olaylarla karşılaştığı bu dönemde gerçekleştirilmesi zorunlu görülen ıslahatlara ve bu ıslahat sonucunda sağlanan düzene tarihte **«TANZİMAT»** adı verilir. Padişahın, yetkilerinden bazılarını kanun egemenliğine bıraktığını açıklayan belgeye ise **«TANZİMAT HATTI HÜMAYUNU»** (veya Tanzimat Fermanı) denir.
Tanzimat’a Giden Süreç ve Hazırlık
Islahatçı Padişah Mahmut II’nin (1784-1839), Kavalalı Mehmet Ali Paşa ordularının Nizip’te birliklerimizi yenilgiye uğrattığı sırada ölmesi üzerine tahta genç ve tecrübesiz **Abdülmecit** (1823-1861) çıktı. Bu durumdan yararlanan Rusya, Boğazlar üzerinde egemenlik kurma eğilimleri gösteriyordu.
- Hariciye Nazırı (Dışişleri Bakanı) Mustafa Reşit Paşa, Türkiye’nin güçlenip kalkınabilmesi için Batı kültür ve hukuk düzeninin yurdumuzda uygulanması gerektiğini savundu.
- Abdülmecit, ülkenin zorluklardan kurtulabilmesi için Mustafa Reşit Paşa’nın **hükümdarlık yetkilerini kısıtlayıcı** dahi olsa ıslahat tekliflerini kabul etti.
- Mustafa Reşit Paşa, hukuki, mali, toplumsal konularla birlikte, Rusya’nın baskılarını önlemek amacıyla Hristiyan azınlıklara tanınan hakları da içeren **«Tanzimat-ı Hayriye»** adını verdiği tasarıyı hazırladı.
Tanzimat’ın İlanı (Gülhane Hattı) ve Temel İlkeler
Tarihi **Hat-tı Hümayun’un** ilanı için Topkapı Sarayı’nın **Gülhane Bahçesi’nde** bir tören düzenlendi. Padişah Abdülmecit’in izlediği bu törende belgeyi Mustafa Reşit Paşa okudu. Okunduğu yerle bağlantı kurularak **«Gülhane Hattı»** adıyla da anılan bu ferman, padişahla halk arasında tarihî bir antlaşma niteliğindeydi.
Fermanın Temel İlkeleri: Kanun Egemenliği
Kanun kuvvetinin her şeyin üstünde olduğu temel ilkesine dayanan fermanda öngörülen yenilikler şunlardı:
- Müslüman ve Hristiyan bütün halkın **ırz, namus, can ve mal güvenliğine** kavuşması.
- Vergilerin herkesin **varlığıyla orantılı** olarak alınması ve toplanması.
- Askere alınma ve bırakılma işlerinin **kanunlarla** düzenlenmesi.
- Muhakemelerin **açık oturumlarla** yapılması; hiç kimsenin mahkeme kararları dışında ölüm cezasına çarptırılmaması.
- Herkesin sahip olduğu mal ve mülk üzerinde **miras hakkını** kullanması.
- **Rüşvet ve kayırıcılığın** suç sayılacağı.
Ayrıca, Müslüman ve Hristiyan gibi **din ayrıntılarının yapılamayacağı** üzerinde önemle duruluyordu.
Tanzimat Çağı (1839–1876) ve Sonuçları
Gülhane Hattı’nın okunmasından (3 Kasım 1839), Birinci Meşrutiyet’in ilanına (23 Aralık 1876) kadar geçen süre, **«Tanzimat Çağı»** adıyla anılır. Bu dönemde **Meclis-i Ahkâm-ı Adliye** gibi kurumlarla Batı’ya yönelme konusunda önemli adımlar atıldı. Mustafa Reşit Paşa’nın açtığı bu yolu **Âli ve Fuat Paşalar** da izledi.
Başarılar ve Eksiklikler
- Geniş anlamıyla bir Batılılaşma gerçekleştirilemedi; **din ve devlet işlerinin kesinlikle ayrılmaması** yüzünden, azınlıklar konusu çözümlenemedi.
- Yeni düzenin uygulanması konusunda yabancı devletlerle işbirliği yapılması, bunların zamanla **iç işlerimize karışmalarına** yol açtı.
Kırım Savaşı ve Islahat Fermanı
- Rusya’nın Ortodoks azınlıklarla ilgili istekleri yüzünden **Kırım Savaşı** çıktı (1853).
- Savaş sonrası yapılan **Paris Antlaşması (1856)**’na göre Türkiye’nin toprak bütünlüğü garanti edildi ve **Avrupa devletlerinden meydana gelen siyasi denge içinde yer alması** sağlandı.
- Avrupa devletlerinin baskılarıyla **«Islahat Fermanı» (1856)** ilan edildi. Bu ikinci ferman, «Gülhane Hattı Hümayunu» ile tanınan hakları genişletip pekiştiren nitelikteydi.