Ağrı Dağı (5.137 m) ve Nuh’un Gemisi efsanesi nerede? İshak Paşa Sarayı’nın merkezi ısıtma sistemi ve Balık Gölü’nün yüksekliği nedir? Koyun eti üretimine dayalı hayvancılık ve Ağrı’nın bar oyunları hakkında pratik bilgiler.
🌋 YÜZEY ŞEKİLLERİ
Ağrı, topraklarında bulunan, Türkiye’nin en yüksek dağı ile ünlüdür. İl topraklarının % 46’sını dağlar, % 36’sını ovalar ve yaylalar, % 18’ini platolar kaplamaktadır. 2.356 m ile 5.137 m arasında değişen yükseklikleri olan Ağrı topraklarındaki dağlar, 11.066 km²’lik alanın en büyük kesimini oluşturur.
Başlıca Dağlar (Volkanik Kökenli)
- Büyük Ağrı (5.137 m): Türkiye’nin en yüksek dağıdır.
- Küçük Ağrı (3.925 m), Tendürek (3.542 m), Köse (3.430 m), Aşağı (3.275 m).
Başlıca Ovalar ve Yaylalar
- Ovalar: Eleşkirt-Karaköse Ovası, Patnos Ovası ve Diyadin Ovaları (tahıl tarımı yapılabilen çöküntü alanları).
- Yaylalar: 2.000 m’ye yaklaşan yükseklikte olup küçükbaş hayvancılık için elverişlidir. Başlıcaları Çakmak, Davul, Mirgemir, Pani, Sinek Yaylaları’dır.
🌊 AKARSULAR VE GÖLLER
İlin en büyük akarsuyu Murat Suyu’dur. Güneyde Muratbaşı yöresinden doğan ırmak, Eleşkirt Deresi, Taşlıçay gibi akarsularla beslenir.
Başlıca Göller
- Balık Gölü (2.241 m): Ülkenin en yüksek göllerinden biridir (24 km²). Bir lav seti gölüdür.
- Diğer Göller: Gölyüzü, Kurtkapanı, Saz, Şehli, Turna Gölü.
❄️ İKLİM
Ağrı ilinde kara ikliminin bütün özellikleri görülür. Yılda yaklaşık olarak dört ayın ısı ortalamasının 0 °C’nin altında olduğu ilde yıllık ısı ortalaması 6,1 °C, yıllık yağış ortalaması 528,5 mm’dir. Kara ikliminin etkisi nedeniyle yaz ayları da yağışlıdır. Yılın yaklaşık 1/3’ü karlarla örtülü olarak geçer.
🌲 BİTKİ ÖRTÜSÜ
İlin doğal bitki örtüsü step bitkileridir. Otlar hemen hemen bütün yıl yeşilliğini korur. 2.500 m yüksekliklere kadar, plato alanlarının çevrelerindeki yamaçlarda sarıçam ormanları vardır. Eskiden ormanlarla kaplı olan Ağrı Dağı’nın büyük bir bölümü günümüzde insan eliyle yok edilişin tipik bir örneğidir.
💰 EKONOMİ
🐑 TARIM VE HAYVANCILIK
Ağrı’nın tarım ve hayvancılık alanındaki faaliyetleri Türkiye genelinin çok üzerindedir. Tarımla uğraşan tüm ailelerin birinci derecede gelir kaynakları hayvancılıktır.
Tarım Ürünleri
Bitki üretiminin % 95’i tarım ürünleridir, ancak ilin ihtiyaçlarını bile karşılayamaz. İl dışına satılan tek ürün şeker pancarıdır. Başlıca ürünler buğday (158.200 ton), arpa (85.700 ton) ve şeker pancarı (91.700 ton) dır.
Hayvancılık (En Önemli Ekonomik Faaliyet)
Hayvancılığın, il ekonomisine etkisi çok yönlüdür. Canlı hayvan ve hayvansal ürünlerden elde edilen et, süt ürünleri halkın önemli gelir kaynaklarıdır. Özellikle İran’a Doğubayazıt üzerinden canlı hayvan satımı yapılmaktadır. Et üretiminde koyun eti başta gelir (780 ton). 1979 yılında 2.024.500 koyun, 342.210 sığır varlığı saptanmıştır.
🏭 SANAYİ VE MADENCİLİK
İlde ağır sanayi yeterince gelişememiştir. Çalışan nüfusun % 85’i tarım ve hayvancılıkla, ancak % 1’i sanayi kesimindedir. Sanayi, tarıma dayalı ürünleri işleyen kuruluşlardır (yem fabrikaları, şeker fabrikası, süt fabrikası, et kombinası, doku tezgâhları).
Madenler
Ağrı, madenler açısından zengin bir il değildir. Yalnızca Tuzak’ta bulunan tuz ocaklarının ekonomik değerleri vardır. Diğer saptanan madenler Doğubayazıt’ta ponza taşı, Taşlıçay’da maden suyu, Merkez ilçesinde asbest’tir.
📜 TARİH
İlin tarihi M.Ö. 15. yüzyılda Hurri Mitani Krallığı’nın sınırları içinde bulunuyordu. Daha sonraları Urartular, Kimmerler, Persler, Makedonya Kralı İskender’in yönetimine girdi. Bölge Romalılar ve Partlar arasında el değiştirdi. Tarih içinde sırasıyla Bizanslılar’ın, Sâsâniler’in ve Araplar’ın saldırılarına uğradı. Oğuz Türkleri’nin yayılmalarıyla kent yeni bir çağa kavuştu. Bölge, çeşitli Türk devletlerinin (İlhanlılar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Safeviler) yönetiminde kaldı. Çaldıran Zaferi’nden sonra Osmanlı sınırlarına katıldı.
1877-1878 Savaşı sonrasında Rus işgaline uğradı, Berlin Antlaşması ile yeniden sınırlarımıza girdi. Birinci Dünya Savaşı’nda Ruslar tarafından alınan şehir, Gümrü Antlaşması ile geri alındı. 1930 yılında bir isyana sahne olan Ağrı, askerî birliklerin etkin müdahalesi sonucu yeniden huzur ve sükûna kavuşturuldu.
🕌 GEZİLİP GÖRÜLECEK YERLERİ
- Ağrı Dağı: Nuh’un Gemisi’nin Tufan’dan sonra konduğu yer olarak bilinir.
- İshak Paşa Sarayı (1784): 7.600 m²’lik bir alanı kaplamaktadır. Dünyada bir merkezden ısıtma sistemi ilk defa bu binada kurulmuştur.
- Ahmed-i Hani Türbesi: Ünlü bir İslâm bilgininin adına yapılmıştır.
- Diğer: Urartular’dan kalma harabeler, maden suyu kaynakları, 60-70 °C ısıya sahip kaplıcalar.
💃 FOLKLOR
Doğu Anadolu’nun “Bar Bölgesi“nde bulunan ilin halk oyunları genellikle halay ve bar türündedir (Davul zurna eşliğinde coşkulu ve hızlı oynanır).
- Halay Oyunları: Basso (kız-erkek birlikte), Sarı Bülbül (yalnız kızlar), Papiri, Laççi, Zeyno, Koffi, Çep Sarması, Ağrı Gülü, Ömerağa (yalnız erkekler).
- Bar Oyunları: Atabar’ı başta olmak üzere, Koçaklama, Yüksel Barı, Sürgün Barı ve Ülker Barı.
🎶 YÖREDEN BİR TÜRKÜ
Konma bülbül konma nergiz dalına, nergiz dalına,
Öldürürler aman bir yâr yoluna, yâr yoluna,
Ben de kurban olam fidan boyuna, fidan boyuna.
Demeyin demeyin (aman) yârin vuruldu,
Kanı duruldu, köye duyuldu.